Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường Nhà nước Trung Quốc vừa tiến hành một đợt thanh tra quy mô lớn và giáng đòn trừng phạt kỷ lục lên 7 nền tảng giao dịch hàng đầu gồm: Pinduoduo, Meituan, JD, Ele, Douyin, Taobao và Tmall. Với tổng mức tiền phạt lên tới gần 3,6 tỷ NDT (tương đương khoảng 14.000 tỷ VNĐ), vụ án đã bóc trần một chuỗi công nghiệp đen tối mang tên “giao đồ ăn ma”, nơi sức khỏe người tiêu dùng bị đem lên sàn đấu giá với mức giá rẻ mạt.
Mặt nạ hoàn hảo và những phiên “đấu giá ngược” tàn khốc
Lâu nay, “cửa hàng ma” thường được hiểu là những cơ sở chế biến tồi tàn, không biển hiệu, không giấy phép vệ sinh ẩn sâu trong các khu dân cư. Tuy nhiên, thủ đoạn mà cơ quan chức năng Trung Quốc vừa lật tẩy lại tinh vi ở một tầm cao khác: Dropshipping đồ ăn (bán hàng bỏ qua khâu vận chuyển và sản xuất).
Trường hợp của thương hiệu bánh kem “Điềm Nhan Tình Thư” là một ví dụ điển hình. Trên các ứng dụng giao hàng, đây là một chuỗi bánh kem cao cấp với hình ảnh bắt mắt, đánh giá 5 sao và có tới 378 chi nhánh trên toàn quốc. Thực tế, cả 378 cửa hàng này đều không tồn tại. Chúng không có mặt bằng, không có thợ làm bánh, mà chỉ dùng chung một giấy phép kinh doanh được làm giả bằng phần mềm chỉnh sửa ảnh.
Để triệt phá đường dây này, lực lượng chức năng đã đóng giả khách đặt một chiếc bánh kem với giá 252,4 NDT (khoảng 974.000 VNĐ). Ngay khi thanh toán, đơn hàng lập tức được chuyển sang một nền tảng ngầm mang tên Zhuandanbao để tiến hành “đấu giá ngược”. Các xưởng bánh tư nhân nhỏ lẻ lao vào tranh giành đơn hàng bằng cách hạ giá liên tục. Cuối cùng, một xưởng chốt nhận làm chiếc bánh với giá chỉ 80 NDT.
Bài toán phân chia lợi nhuận phía sau chiếc bánh này cho thấy sự bóc lột đáng sợ: Nền tảng giao đồ ăn thu 20% hoa hồng (50 NDT); cửa hàng ma “Điềm Nhan Tình Thư” không làm gì ngoài việc đẩy đơn hàng đi nhưng bỏ túi tới 121,9 NDT; sàn đấu giá ngầm thu phí 3,2 NDT. Xưởng làm bánh thực tế chỉ nhận về 76,8 NDT (khoảng 296.000 VNĐ) và phải tự chi trả phí gọi shipper.
Để có lãi từ số tiền bèo bọt này, xưởng sản xuất buộc phải sử dụng những nguyên liệu rẻ tiền, cận date hoặc độc hại nhất. Quy luật “đồng tiền xấu xua đuổi đồng tiền tốt” đã ép những người kinh doanh chân chính vào đường cùng, biến sự tàn nhẫn trở thành điều kiện tiên quyết để tồn tại trên các nền tảng này. Đợt thanh tra đã phát hiện hơn 3,6 triệu đơn hàng vi phạm và lôi ra ánh sáng 67.604 “cửa hàng ma” hoạt động theo mô hình tương tự.
Lý giải cho việc các ông lớn công nghệ nhắm mắt làm ngơ, thậm chí cấp quyền truy cập để các cửa hàng này tự động chuyển đơn, các chuyên gia cho biết nguyên nhân cốt lõi đến từ áp lực tăng trưởng. Các “cửa hàng ma” giúp nền tảng bơm phồng số lượng đơn hàng (GMV), làm đẹp báo cáo tài chính nhằm thu hút nhà đầu tư, bất chấp việc chà đạp lên đạo đức kinh doanh và sức khỏe người dùng.
Hồi chuông cảnh tỉnh và thực trạng đáng lo ngại tại Việt Nam
Sự việc tại Trung Quốc đã tạo ra một làn sóng bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn mạng xã hội tại Việt Nam. Không dừng lại ở sự ngỡ ngàng, hàng loạt người dùng và đặc biệt là các đối tác tài xế (shipper) khẳng định mô hình này không hề xa lạ và đã âm thầm tồn tại ở nước ta từ lâu.
Nhiều tài xế giao hàng tiết lộ, họ từng nhận những đơn hàng từ các quán ăn, tiệm trà sữa có hình ảnh quảng cáo vô cùng lung linh, sang trọng trên ứng dụng. Tuy nhiên, khi đến nơi lấy đồ, địa chỉ lại nằm sâu trong những con hẻm nhỏ hẹp, cơ sở vật chất mốc meo, tồi tàn. Có những trường hợp shipper chứng kiến khu vực chế biến thức ăn nằm sát cạnh khu vực nuôi nhốt thú cưng, nguyên liệu được đựng trong các bao tải không nhãn mác. Vì lương tâm nghề nghiệp, nhiều tài xế đã chủ động gọi điện khuyên khách hàng hủy đơn để bảo vệ sức khỏe.
Không chỉ dừng lại ở ngành F&B (ngành thực phẩm và dịch vụ ăn uống), thủ đoạn chuyển đơn ăn chênh lệch này còn được áp dụng rộng rãi trong dịch vụ điện hoa online. Các cửa hàng phủ sóng địa chỉ trên mọi quận, huyện, nhưng khi có khách đặt, họ ném đơn lên các hội nhóm mạng xã hội để thuê các tiệm hoa nhỏ cắm với mức giá chỉ bằng 30-40% giá trị gốc, dẫn đến chất lượng hoa thực nhận vô cùng tệ.
Nhiều người dùng nhận định, chính mức chiết khấu quá cao từ các nền tảng giao hàng cũng là một nguyên nhân gián tiếp đẩy các chủ quán vào thế khó, buộc họ phải cắt giảm chất lượng nguyên liệu để duy trì lợi nhuận. Sự việc từ nước bạn được xem là một bài học nhãn tiền cho công tác quản lý tại Việt Nam.
Trước những lỗ hổng trong khâu kiểm duyệt cơ sở vật chất thực tế của các ứng dụng giao đồ ăn, cộng đồng người tiêu dùng đang truyền tai nhau kinh nghiệm phòng tránh: Hãy cẩn trọng với những quán ăn tung quá nhiều mã khuyến mãi giảm giá sâu nhưng hình ảnh lại được thiết kế quá mức hoàn hảo. Đa số ý kiến đều đồng tình rằng, giải pháp an toàn nhất hiện nay là tự nấu ăn tại nhà, hoặc chỉ đặt hàng trực tuyến từ những thương hiệu lớn và những hàng quán quen thuộc mà bản thân đã từng đến tận nơi để kiểm chứng chất lượng.
